Tuesday 16 July 2019

Goa's Oldest Online News Portal

CLEAR CUT

18 जून क्रांती दीस, काय.....?

 

18 जूनाचो लढो हो नागरी स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. भाशण स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. उच्चार स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. आज कसलोच कायदो हाडिनासतना लेगीत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य घुममटपाक लागलां.



स्वातंत्र्यासैनिकांनी आपणे जावन मडगांवच्या लोहिया मैदानाचेर 18 जून मनोवपाक सुरवात केली आनी मागीर गोंय सरकाराक जाग आयली. स्वातंत्र्यसैनिकांची मागणी मान्य करून घेवन गोंय सरकारान हो दीस ‘क्रांती दीस’ म्हूण मनोवपाक सुरवात केली. तेमेरेन ह्या दिसाचें म्हत्व गोंयच्या राजकारण्यांक खबर लेगीत नाशिल्लें जावंये. 18 जून 1946 ह्या दिसा डॉ राममनोहर लोहियान मडगांवां येवन भाशणबंदी मोडिल्ली आनी तेन्नासावन थंड पडिल्ल्या गोंयच्या मुक्ती झुजाक परत चालना मेळिल्ली. देखून गोंयच्या इतिहासांत ह्या दिसाक म्हत्व आसा. आनी ताकाच लागून मडगांवच्या काम्रालागिंच्या मैदानाक लोहिया मैदान म्हूण नांव दिलां.

पूण ह्या दिसाक क्रांती दीस कित्याक म्हणटात? ह्या दिसा क्रांती जाली? काय 18 जूनासावन गोंयांत क्रांतीची सुरवात जाली? जांणी ह्या दिसाक क्रांती दीस म्हूण नांव दिलें तांच्या म्हण्ण्याप्रमाण ह्या दिसाच्यान गोंयचे थंड पडिल्लें मुक्तीझूज परत सुरू जालें. डॉ राममनोहर लोहियान येवन तें सुरू केलें. त्या दिसा लोहियान मडगांवां येवन भाशणबंदी मोडली. ताका अटक जाली. पूण ताका तेंको दिवपाक हजारांनी लोक मडगांवां जमिल्लो. हे अटकेचो निशेध गोंयभर जालो. तोयबी निदर्शनां, मोर्चे असल्या कृत्तींतल्यान. आनी तातूंतल्यान मुक्तीझुजाच्या इंगळ्यावेलो गोबोर उडून गेलो. मुक्तीझुजाचें होमखण परत पेटपाक लागलें.

पूण प्रत्यक्षांत क्रांती म्हटल्यार कितें? लोकांचें सामुहीक बंड आनी जनशक्तीच्या विद्रोही उठावांतल्यान राज्यवेवस्था आरत्याची परती करप आनी नवे अर्थीक बुन्यादीचेर नवी समाजवेवस्था उबी करप. बदल आमूलाग्र जावप. तोयबी फकत राजकी न्हय; अर्थीक, सामाजीक आनी सांस्कृतीकयबी. गोंयांत अशी उलथापालथ जाली? कारण गोंय मुक्त जालें आनी तें भारत देशाचो भाग जालें. आमच्या भारत देशान लश्करी कारवाय करून पोर्तुगीज वसाहतवादाची सत्ता सोंपयली आनी आपले लोकशाय वेवस्थेंत आमकां सामील करून घेतले. देखूनच तर आमी 19 डिसेंबर हो ‘मुक्ती दीस’ म्हूण मनयतात, ‘स्वातंत्र्य दीस’ म्हुणून न्हय. फकत वसाहतवादी राज्यवेवस्थेंतल्यान मुक्त जावप म्हटल्यार क्रांती? हो विशय चर्चेचो.

भारताक 1947 वर्सा मेळिल्लें ताकाय आमी स्वातंत्र्य म्हणटात, क्रांती म्हणनात. कारण भारतीय स्वातंत्र्याचे प्रक्रियेचेरय खूब वाद आसात. कोण म्हणटात तें स्वातंत्र्य जाल्यार कोण म्हणटात तें फकत सत्तेचें हस्तांतरण. आनी ते खातीर कायदो पास जालो तो ब्रिटीश पार्लमेंटात.  14 ऑगस्टाक पाकिस्तान निर्मितीचो आनी 15 ऑगस्टाक भारताचो. मूळ भारत देशाची धर्मावेल्यान फाळणी जावपाची प्रक्रिया ही तर क्रांतीकारी कशीच आसपाक शकना. कारण ताका लागून एक कोटींच्या वयर लोकांचें स्थलांतरण जालें. तांची जीण आरत्याची परती जाली. धर्मीक दंगली जावन मेल्ल्या लोकांचो आंकडो एक लाख काय 20 लाख हाचेर वाद अजून आसा. हे दंगलींत लोक आपलेमदीं झगडून मेले. ब्रिटीश राज्यवेवस्थेलागीं झगडून न्हय. ही घडणूक तर क्रांतिकारी कशीच आसपाक शकनात. आनी उपरांतय आमी चालू दवल्ली ती राजकी वेवस्था ब्रिटीश लोकशायेचे धर्तेवेलीच. आनी अर्थवेवस्थेंत तर कसलोच आमुलाग्र बदल जालोना. मागीर 14 वर्सां उपरांत 1961 वर्सा तेच भारतीय राज्यवेवस्थेचो भाग जावपाची प्रक्रिया ही क्रांती कशी आसपाक शकता? हाचेरय वादविवाद जावं येता.

इतिहासांत कितल्याशाच क्रांतींचें संदर्भ मेळटात. देखीक ब्रिटीश सत्ता हुमटावन उडोवपी अमेरिकेंतली क्रांती, फ्रँच राज्यक्रांती, युरोपांतल्यो क्रांती, रशियन क्रांती, चीन क्रांती, क्युबांतली क्रांती अश्यो कितल्योशोच राज्यवेवस्था उमथून उडोवपी क्रांतीकारी प्रक्रिया आनी पुराय संवसारांतली अर्थवेवस्थाच निखळावन उडोवपी उद्येगीक क्रांती लेगीत. हातूंत गोंयची मुक्ती खंय बसता?  तेन्ना गोंयच्या मुक्ती झुजाची नव्यान सुरवात जावपी 18 जूनाक क्रांती दीस म्हणप कितलें बरोबर?

पूण अशें म्हुणून 18 जूनाचें म्हत्व उणें जाता अशें मात निखालस न्हय. फकत गोंयच्याच न्हय तर पुराय भारताच्या इतिहासांत ह्या दिसाक सुमराभायर म्हत्व आसा. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची गळचेपी करपी पोर्तुगीज साम्राज्यशाही सत्तेक आव्हान दिवंक स्वाभिमानी गोंयकार निर्भयपणान भायर सरिल्लो हो इतिहासीक दीस. आनी तो अचकीत डॉ राममनोहर लोहिया गोंयांत येवन भाशण करता म्हुणून भायर सल्लोना. कितल्याशाच वर्सांचो घुस्मटमार त्या दिसा भाशणबंदी मोडपाच्या लोहियाच्या निर्णयाच्या निमतान भायर सरलो. गोंयभरांतल्यान स ते सात हजार लोक भायर सरून मडगांवां जमले आनी तांणी सामुहीकपणान लोहियाचे निर्भय कृतीक तितल्याच निर्भयपणान साद दिलो तो हो दीस. लोहियाक आनी डॉ ज्लुलियांव मिनेझीसाक अटक जातकीर गोंयभर जो उठाव जालो तो ह्याच दिसाक लागून.

हे प्रक्रियेची सुरवात जाल्ली 1910 वर्सा. म्हटल्यार पोर्तुगिजांनी गोंय जिखून घेवपाक 1510 वर्सा सुरवात केल्ली ताचे उपरांत 400 वर्सांनी. ह्या वर्सा पोर्तुगालांतली राजेशाय सोंपली आनी रिपब्लिक स्थापन जालें. ताका लागून आतां पोर्तुगीज वसाहतींक स्वायत्तता मेळटली अशें दिशिल्लें. पूण तशें जालेंना. फकत पयलींपरस इल्ली चड मेकळीक मेळ्ळी इतलीच. रिपब्लिकन पोर्तुगालान आपलें वसाहती धोरण बदल्लें ना. ताका लागून गोंय धरून सगळ्याच आशियेंतल्या आनी आफ्रिकेंतल्या वसाहतींनी पोर्तुगीज विरोधी आंदोलनां सुरू जालीं. लुईस मिनेझीस ब्रागांझान गोंयांक स्वायत्तता दिवची म्हूण मागणी केली. ह्या आंदोलनांचो परिणाम म्हुणून 1917 वर्सा पोर्तुगीज सरकारान ‘कार्ता ऑर्गेनिका’ हो कायदो पास केलो. गोंयकारांच्या नागरी स्वातंत्र्याची गळचेपी करपाखातीर.

ताका लागून गोंयकाराच्या उलोवपाचेर लेगीत बंदनां आयलीं. गांधी तोपी घातल्यार थापटायताले वा बडयताले. जय हिंद ही घोशणा दिल्यार तर सरळ अटक करून कादयेंत घालताले. तेन्ना पोर्तुगीज वसाहतावादाआड आवाज काडपी झुजाऱ्यांक स्वातंत्र्यसैनीक म्हणनाशिल्ले. ‘जय हिंद’वालो म्हणटाले. सांस्कृतीक कार्यावळी करतलो जाल्यारपसून पुराय कार्यावळीचो तपशील दिवन अधिकाऱ्यांकडल्यान ती संमत करून घेवची पडटाली.

हेच चळवळीची गरज म्हुणून 1921 वर्सा मिनेझीस ब्रागांझान ‘ओ डिबेट’ हें नियतकालीक सुरू केलें. भारतकार हेगडे देसायान ‘भारत’ जाल्यार ‘प्रोकाश’ हींय नियतकालिकां सुरू जालीं. 1924 वर्सा दत्तात्रय व्यंकटेश पैन ‘हिंदू’ हें नियतकालीक सुरू केलें. 1937 वर्सा कॉम्रेड श्यामराव मडकयकारान ‘गोमंतकीय तरुण संघ’ स्थापन करून ‘उत्तेजन’ हें नियतकालीक सुरू केलें. ना भा नायकान ‘भारत मित्र’ सुरू केलें. तितले म्हणसर प्रॅस सॅन्सॉरशिप सुरू जाल्ली.  1926 वर्सा बंड जावन सालाझार सत्तेर आयिल्लो. ताका ‘एस्तादो नोव्हा’ वा दुसरें रिपब्लिक म्हणटात. हांगांय मे म्हयन्यांत सालाझार सत्तेर येतकीर प्रॅस सॅन्सॉरशिप काडली पूण जुलय मेरेन परत हाडली.

स्वातंत्र्याविशींची पुस्तकां वा छापील साहित्य आसा म्हूण कळ्ळ्यारलेगीत तेन्ना भीतर घालताले. जाहीरपणान भाशणां करपाचें तर सोडूनच दियात. लिखाणाचेर तर सरळ सॅन्स़रशिप. तेन्ना छापून येवपी दिसाळीं वा हेर नेमाळीं पयलीं पोर्तुगीज सॅन्सॉरशिपींतल्यान वतालीं आनी मागीरच उजवाडावपाक मेळटालीं. पयलीं सरळ कातरिल्ल्या उतरांचेर धवी शाय मारताले. उपरांत सालाझार सत्तेर येतकीर कितें सॅन्सॉर केलां तें कळचें न्हय म्हुणून सगळीं पानां परत बांदपाक लायताले आनी मागीरच तीं उजवाडावपाक परवानगी मेळटाली. ताका लागून सॅन्सॉराच्या जाचांतल्यान सुटपाखातीर भूमिगत स्वरुपांतल्यान निर्भेड नियतकालिकां उजवाडावचीं पडटालीं.

1917 वर्सा पोर्तुगीजांनी नागरी स्वातंत्र्याची गळचेपी केल्ली तेन्नासावनच निशेधाक सुरवात जाल्ली. मिनेझीस ब्रागांझान मडगांवां सभा घेवन राजकी स्यावत्ततेची मागणी केल्ली ती ह्याच काळांत. उपरांत त्रिस्त्यांव ब्रागांझ कुन्हान (टी बी कुन्हा) 1928 वर्सा ‘गोवा काँग्रेस कमिटी’ घडयली. 1937 वर्सा कॉ श्यामराव मडकयकाराच्या ‘गोमंतकीय तरुण संघटने’फाटोफाट फुडल्या वर्सा डॉ ज्युलियांव मिनेझीसान असोळण्यां ‘ज्युव्हेनायल क्लब’ स्थापन केलो.  1945 वर्सा पुरुषोत्तम काकोडकारान ‘गोवा सेवा संघ’ स्थापन केलो. इतले मजगतीं 1930 वर्सा ‘ऍक्टो कॉलॉनियाल’ (वसाहती कायदो) पास जालो. ह्या कायद्याखाला सगळ्या पोर्तुगीज वसाहतींनी राजकी बसका आनी सभांचेर बंदी घातली. हाका लागून भूमीगत स्वरुपाची चळवळ आनीकय घट जावपाक लागली. 1946 वर्सा ‘नॅशनल काँग्रेस, गोवा’ स्थापन जावन टी बी कुन्हाच्या ‘गोवा काँग्रेस कमिटी’चें काम तांणी फुडें व्हेलें.

ह्या सगळ्यांचो परिपाक जालो तो डॉ लोहिया सुशेग घेवपाखातीर ताचो इश्ट डॉ ज्युलियांव मिनेझीसाच्या घरा असोळण्यां आयलो तेन्ना. 12 जून 1946 ह्या दिसा. ही खबर फुटली तेन्ना ह्या विंगड विंगड संघटनांचे कार्यकर्ते लोहियाक येवन मेळपाक लागले. आपली घुसमट तांणी मांडली. आनी ताकाच लागून लोहियान सभाबंदी मोडून पयली सभा घेतली ती पणजे. 15 जूनाक. हे सभेची पोर्तुगीज सरकारान दखल घेवंक नाशिल्ली. पूण ते सभेक तरणाट्यांचो प्रतिसाद पळोवन पोर्तुगीज गोव्हर्नादोर जुझे बोस्सा सादूर जालो. पणजेचे सभेचो प्रतिसाद पळोवन लोहियान दुसरी जाहीर सभा भायर उक्ताडार मडगांवां काम्रामुखार 18 जूनाक घेवपाचें थारायलें. गोंयभर सगळ्या संघटनांच्या सगळ्या कार्यकर्त्यांक रकाद गेलो.  सगळे कार्यकर्ते मडगांवां जमले. मुरगांवच्यान ते मडगांव रेल्वे स्टेशनार देंवले. पूण टॅक्सी लेगीत तांकां व्हरपाक तयार नाशिल्ली. देखून घोडागाडींतल्यान दोगय काम्राकडेन गेले तेन्ना स-सात हजार कार्यकर्ते मडगांवां काम्रामुखार जमा जाल्ले.

डॉ लोहिया आनी डॉ मिनेझीस घोडागाडींतल्यान देंवन उलोवपाक वताले तेन्ना कॅप्टन फोर्तुनातो मिरांडान तांकां रिव्हॉल्वर दाखोवन आडायलें. पूण लोहियान ताचो रिव्हॉल्वराचो हातूच धरून ताका कुशीक काडलो तेन्ना पुलीस कमिशनरान मुखार सरून ताका आनी डॉ मिनेझीसाक अटक केली. ह्या वेळार लोक हार-तुरे घेवन मुखार सरिल्ले आनी डॉ लोहिया आऩी डॉ मिनेझीसाचो जयजयकार करताले. तांकां धरून मडगांव पुलिस स्टेशनार व्हेले तेन्ना हज्जारांनी लोक थंय जमले. तांकां वचपाक सांगचें म्हूण विनंती करून पुलिसांनीच डॉ लोहियाक तांचेमुखार उलोवपाची संद दिली. हिंदी आनी इंग्लीशींतल्यान भाशण करून डॉ लोहियान गोंय मुक्तीचें झूज मुखार व्हरपाचो तांकां उलो मारलो. उपरांत दुसऱ्या दिसा पुलिसांनी कुळयां व्हरून डॉ लोहियाक भारतांत सोडलो. पूण हे वटेन मुक्ती झुजाच्या किटींची मशाल जाल्ली. ती धगधगपाक लागली ती 19 डिसेंबर 1961 वर्सा पोर्तुगीजांक धावंडावनच शांत जाली.

हो सगळो इतिहास नियाळत जाल्यार एक-दोन गजाली लक्षांत येतात. पयली म्हटल्यार डॉ लोहियान धाडस दाखयिल्लें ताका चळवळीची फाटभूंय आशिल्ली. बेठेच लोक मडगांवां जमूंक नाशिल्ले. 18 जूनाच्या दुसऱ्या दिसासावनच मुखेल शारांनी निदर्शनां आनी मोर्चे सुरू जाल्ले. पणजेसारक्या राजधानीच्या शारांत तर सगळीं दुकानां लेगीत गोंयकारांनी उत्स्फूर्तपणान बंद केल्लीं. मडगांव तर पुराय पेटिल्लेंच.

म्हटल्यार 18 जूनाचो लढो हो नागरी स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. भाशण स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. उच्चार स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याखातीर आशिल्लो. आज कसलोच कायदो हाडिनासतना लेगीत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य घुममटपाक लागलां. डॉ नरेन्द्र दाभोळकार, कॉ गोविंद पानसरे, प्रा एम एम कलबुर्गी आनी पत्रकार गौरी लंकेशाक दिसा उजवाडीं गुळयो घालून मारून उडयलां हें नागडें उगडें सत्य. तांचे मारेकरी अजून उक्तेपणान भोंवत आसात हेंयबी तितलेंच सत्य. दुस्वासाचें राजकारण तेंगशेर पावलां. भारतभर पुराय प्रसार माध्यमांचेर कॉर्पोरेट स्टायलीन घाल्लीं बंदनां इंदिरा गांधीच्या आणिबाणीची याद करून दितात. तेन्ना कायदो तरी केल्लो. सध्या कसलोच कायदो करिनासतना दहशतीचें वातावरण तयार केलां.

अशा वेळार 18 जून हो क्रांती दीस म्हूण मनोवप म्हटल्यार आमी आमकांच फटोवप. व्यक्तीस्वातंत्र्य आऩी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याखातीर निर्भयपणान झुजपाचो उलो डॉ लोहियान 18 जून 1946 दिसा गोंयांत येवन दिल्लो. पूण आज पुराय भारत देशांतल्या लोकशायवादी नागरिकांनी तातूंतल्यान स्फुर्त घेवपाक जाय. गोंयांत हो दीस अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचो दीस म्हूण मनोवपाक जायच, पूण पुराय भारत देशांतय तो मनोवपाक जाय.

कारण तो लढो आशिल्लो अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याखातीर. आऩी आजय गरज आसा त्याच निर्भय अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची.

संदर्भः

  1. Who’s Who of Freedom Fighters, Govt of Goa, Daman & Diu
  2. Liberation v/s Armed Aggression by Dr Nishtha Desai
  3. Wikipedia




Blogger's Profile

 

Sandesh Prabhudesai

Sandesh Prabhudesai is a journalist, presently the Editor of goanews.com, Goa's oldest exclusive news website since 1996. He has earlier worked as the Editor-in-Chief of HCN and Prudent, Goa's TV channels and Editor of Sunaparant, besides working as a reporter for Goan and national dailies & weeklies in English and Marathi since 1987. He also reports for the BBC. He is also actively involved in literary and cultural activities.

 

Previous Post

 

Archives